اکنون بیش از یک سال از آغاز جنبش فراگیر اعتراضی مردم ایران گذشته است؛ هر چه از نقطه عزیمت دورتر می‌شویم، مطالبات کلی‌تر، انتزاعی‌تر و پراکنده‌تر طرح می‌شود. جریان مبارزه که تلاش می‌شد لایه‌های زیرین جامعه را نیز با خود همراه کند، بیشتر در نوک هرم اجتماعی منقبض می‌شود و به دعواها و تک و پاتک‌های سیاسی در میان نمایندگان و سخنگویان جریان‌های سیاسی تبدیل می‌شود

مشروعیت و کارآمدی رابطه بین جامعه و دولت را رقم می‌زنند. مشروعیت حکایت از رویکرد جامعه نسبت به دولت دارد و کارآمدی توان دولت در مدیریت جامعه و پاسداری از قدرت خود در برابر یورش‌های بیگانگان و خیزش‌های اجتماعی است. در کشورهای غیردموکراتیک، مدیریت جامعه از طریق سرکوب اعتراض‌ها صورت می‌گیرد و از این رو، نیروها و نهادهای نظامی در کارآمدی دولت نقش تعیین کننده‌ای ایفا می‌کنند.

این گزارش نخست پس از معرفی شیوا، به ضرورت پرداختن به حکم محاربه می‌پردازد و سپس به عناوین اعدام در قوانین ایران و آمار مجامع حقوق بشری نگاهی می‌اندازد. درباره نسبت میان اسلام و اعدام نیز پرسشی را با محمد جواد اکبرین در میان می‌گذارد و سرانجام از راهبرد زهرا رهنورد برای یک اعتراض همگانی دفاع می‌کند.

در مقاله حاضر توجه خود را به رابطه بین دو مفهوم مشروعیت و قانونیت معطوف خواهیم داشت. تمایز قائل شدن بین این دو مفهوم هم‌ریشه می‌تواند کمک بزرگی به فهم دقیق مفهوم مشروعیت باشد. کما این‌که یکسان دانستن این دو مفهوم ره به کژفهمی نظری می‌برد و مانع از تعبیر و تفسیر صحیح از بحران مشروعیت می‌گردد.

جنبش همگانی نشد زیرا رنگ گرفت. ایرانیان در طول تاریخ خود، جنبش‌ها با رنگ‌های گوناگون بسیار دیده‌اند. جنبش وقتی همگانی می‌شود که تمامی گرایش‌های موجود در جامعه، حتی استبدادیان نیز خود را در آن حاضر ببینند. جنبش می‌باید بیانگر ولایت جمهور مردم باشد و اگر در محدوده «قانون اساسی بدون تنازل» زندانی شد، دیگر صفت همگانی را پیدا نمی‌کند.

دستگیری برخی گروه‌های ویژه اجتماعی حساسیت عمومی‌تر و گسترده‌ای را برمی‌انگیزاند و پرسش‌های بسیاری در بطن جامعه ایجاد می‌کند. نخبگانِ جامعه از آن دسته‌اند. در میان بازداشت‌شدگان یک سال اخیر، نام تعداد قابل توجهی از دانش‌آموختگان مدرسه تیزهوشان علامه حلی تهران وابسته به سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد) به گوش می‌رسد.

تردیدی نیست که تحلیل انقلاب اسلامی، مستقل از تحلیل جامعه‌ای که چنین انقلابی را ممکن ساخت و تحلیل دولتی نامتعارف که در پوشش مدرن خود به الگوی سنتی قدرت وفادار ماند، ممکن نیست. اما برای فهم آن‌چه که بر دولت و جامعه در ایران گذشت، می‌بایست از سطح رویدادها فراتر رفت و با جهش از سایه این رویدادها، علت‌ها را کاوید و بر آن بستر پاسخی در خور برای این چیستان‌های تاریخی یافت.

سپاه که با بهره‌گیری از توان حزب پادگانی و در سایه برنامه‌ریزی دقیق بیت رهبری برای مهندسی نتیجه انتخابات ریاست جمهوری نهم توانسته بود کاندیدای گمنام، اما مطیع و همسو با خود را پیروز صحنه نماید؛ طبیعتا انتظار برآورده کردن طیف وسیعی از مطالبات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را نیز از او داشت.

مخالفان و معترضان به وضع موجود در ایران می‌توانند از تحولات، معضلات، و روش‌ها و راهبردهایی که مخالفان در دوره شوروی در اروپای شرقی در پیش می‌گرفتند، نکته‌ها بیاموزند و ایوان کراستو متخصص این حوزه است. البته صرف مقایسه، پاسخگوی همه پرسش‌ها نیست؛ اما مشابهت‌هایی بین جنبش اعتراضی در اروپای شرقی و جنبش سبز ایران وجود دارد.

هر گوشه‌ای از مناسبات پیچیده دولت و جامعه در ایران چالشی است نظری که با آموزه‌های متعارف ناهمخوان و ناهمساز است. این چنین ما به نخستین درس از انقلاب اسلامی دست می‌یابیم: شناخت یک پدیده نامتعارف، نگاهی نامتعارف را طلب می‌کند.

ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که حتی قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات با تعابیر خاص و محدودکننده جمهوری اسلامی و نه شکل مترقی آن به یک سالگی هم نرسیده است. در چنین جامعه‌ای با آن زیربنای فرهنگی و این شرایط پیچیده، انتظار گفتن هر سخنی از سوی سیاستمداران، انتظار درآمدن آنها از جامه رهبری سیاسی و پوشیدن خرقه قلندران و برآوردن عربده بر سر کوچه و بازار است.

آیا جامعه ایران سی و یک سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با آن آرمان‌ها و اهداف همراه بوده است یا صاحبان قدرت با چرخاندن سکان از “مسیر” و “خط” انقلاب منحرف شده و چنین نتیجه‌ای را به بار آورده‌اند؟ تحلیل انقلاب اسلامی و تاریخ این انقلاب را من “بازخوانی انقلاب اسلامی” نامیده‌ام و این بازخوانی می‌بایست از طریق پرتوافکنی بر آن‌چه گذشت، ره‌یافت جدیدی باشد به فهم مناسبات جامعه و دولت در ایران.

مایه تاسف اینجاست در حالیکه بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان سیاسی و اجتماعی ،به زعم ما، در جبهه منتقدان و مخالفان حکومت قرار دارند؛ اما تحلیلی از محتوای آنچه در آزمایشگاه‌های سیاسی جمهوری اسلامی در حال تولید است، ارائه نمی‌شود. تحلیلی که بتواند پیش از انفجار بمب تبلیغاتی جمهوری اسلامی، مشت بسته حاکمیت را بگشاید و رهیافتی برای تداوم مبارزه ارائه کند.

با اتفاق غیرقابل پیش‌بینی دوم خرداد 76 و آغاز دوران اصلاحات و سپس پدیده مجلس ششم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که تا آن زمان تسلط آشکار و غیرقابل انکاری بر حوزه اقتصاد کشور یافته بود با احساس خطر نسبت به حفظ سلطه و منافع سرشار، حوزه نفوذ و عملیاتی جدیدی را در سپهر سیاسی کشور برای خود تعریف نمود.

عبور کشور از بحران‌های سخت دهه شصت که در راس آن جنگ ویرانگر و بی‌حاصل هشت ساله با عراق قرار داشت، بازنگری در قانون اساسی به نفع کاهش ظرفیت‌های دموکراتیک نظام موجود و آغاز رهبری آقای خامنه‌ای دوران جدیدی از حیات سپاه را هم شکل داد.

درست در زمانی که آیت‌الله خامنه‌ای تصور می‌کرد با شرط‌بندی روی ریاست جمهوری دوباره محمود احمدی‌نژاد از دوران پر استرس و 20 ساله تثبیت موقعیت خود عبور خواهد کرد و در پناه حاکمیت یکدست هواداران خود شاهد باروری ایده‌های خود خواهد بود و برای برد در این سودا همه سرمایه‌اش را به میدان آورد، نام او با خشم در پایتخت ایران فریاد شد.

تنها چند هفته پیش پرونده‌ی هسته‌ای ایران می‌رفت تا با پا در میانی برزیل و ترکیه و واگذاری بخشی از غنی‌سازی اورانیوم به ترکیه، نگرانی‌ها را کاهش دهد. در واقع نقشی که 5 سال پیش به 3 کشور اروپایی و سپس به روس‌ها واگذار شده بود؛ امروز به ترک‌ها رسیده است. این موفقیت مرهون سیاست‌هاییست که رجب طیب اردوغان از 2003 تا به امروز پیش گرفته و با توسعه آنها، تصویر جدیدی را از ترکیه به نمایش گذاشته است.

اجرای عدالت اقتصادی بین تمامی شهروندان ایرانی مهم‌ترین شعاری بوده که تمامی دولت‌های پس از انقلاب ایران تا کنون به عنوان یکی از محوری‌ترین برنامه‌های تبلیغاتی خود برای کسب آرای برنده در انتخابات سر داده‌اند؛ اگر چه هیچ یک تا کنون موفق به اجرای عدالت اقتصادی بین ایرانیان نشده‌اند.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اینک در عمل و نظر به جای یک ارتش مردمی بازدارنده در برابر تهدیدات خارجی و یا بی‌نظمی‌های داخلی، به بازوی اقتدار ولی فقیه در برقراری، حفظ و تدوام یک استبداد دینی تمام عیار تبدیل شده است.

گذشته انباری از خاطرات و تجربه‌هاست. گاهی لازم است به این انبار مراجعه کنیم و تجربه‌های گذشته را بازبینی و بازکاوی کنیم ـ مشروط به آن که سر ریسمان واقعیت‌های جاری را از دست ندهیم و فاصله تاریخی خود با گذشته را فراموش نکنیم. تجربه‌های اخیر نشان می‌دهد که به صورت غریزی و عادتی و بدون توان تشخیص میان حال و گذشته و بدون تشخیص میان تاریخ و اسطوره این کار را انجام می‌دهیم.