Home

Titleگرته‌برداری از فمینیسم غربی

تشخيص مساله؛ تحقیر مساله

8 Mar 2010

■ مريم نصر اصفهاني

روزها بهانه‌هایی هستند برای برجسته کردن مسئله‌ها وگرنه چه فرق می‌کند که هشت مارس باشد یا نُه دی یا بیستم جمادی الثانی؟! روزها همه مثل هم هستند، گوش‌ها و چشم‌ها قرار است تیز بشنوند روی یک مسئله؛ بهانه‌ها می‌توانند ملی، مذهبی و یا جهانی باشند؛ و «زن» آن «دیگری» است که قدر مشترک این روزهاست. کم یا زیاد، بنا به رسم یا تعارف، معمولا هم صحبت از حقوق زنان، شخصیت و جایگاه انسانی‌شان و در مجموع مطالبات برابری‌خواهانه آنهاست. صحبت از ستمی که تنها به سبب تفاوت در «جنسیت» بر زنان می‌رود و صحبت از راه‌های رهایی. بر سر این نکته که زنان مسئله‌های خاص خودشان را دارند تنها از آن جهت که زن هستند، کم‌تر اختلاف نظر وجود دارد. مشکل آنجاست که سخن از راه‌حل‌های افراد و دیدگاه‌های متفاوت به میان می‌آید. طبیعی هم هست که هر دیدگاهی، هر چند صادقانه، در مرحله نخست تحت تاثیر سلطه مذکر و به موازات آن تحت تاثیر سلطه غرب (در مفهومی وسیع) به عنوان خاستگاه جنبش‌ها و نظریه‌پردازی‌های زنانه است. دشواری‌های عملی و نظری فراوانِ پیش رو باعث می‌شود که بپذیریم رهایی از این در آینده‌های نزدیک ممکن نخواهد بود، شاید تنها راه مراقبت دائمی ذهن و زبان با علم به این عینک گریزناپذیر باشد.

به هر روی مسئله‌ای که در این یادداشت قصد اشاره به آن را دارم نه موانع تئوریک نزدیک شدن ما به فمینیسم که ضعف‌های نظری است که ما را در «کشف» مسائل زنان ایرانی تحت تاثیر قرار داده است. یکی از مشکلات بزرگ فمینیسم در کشورهای غیر غربی و در ایران امروز، تاثیرپذیری یک‌جانبه از نظریات، ایده‌ها و آرمان‌های فمینیسم غربی است. جستجو برای یافتن و شرح مسائل زنان ایرانی حلقه مفقوده‌ای است که معمولا تحت تاثیر دانش آموختگی فمینیست‌های ایرانی در مکاتب غربی مغفول واقع شده است. حتی آنجا که بحث از زن شرقی یا جهان سومی به میان می‌آید، نگاه‌ها سراسر غربی بوده و تحت تاثیر همان سنت فکری به صورت‌بندی مسائل می‌پردازد. یک دست دیدن و یک پارچه کردن مسائل و مشکلات زنان است که اگر چه در دهه‌های اخیر مورد نقد نظریه‌پردازان فمینیست اعم از شرقی و غربی قرار گرفته است؛ اما همچنان تحت سلطه بلا منازع فمینیسم غربی به سر می‌برد.

نگاهی گذرا به مجموعه اقدامات و تولیدات فمینیستی در ایران امروز و ناکامی آن در میان توده زنان ایرانی، این نکته را پر رنگ‌تر به رخ می‌کشد که جریان فمینیستی داخلی قادر به برقراری ارتباط با بدنه زنان ایرانی، جلب اعتمادشان و همراه کردن آنها با خود نشده است

با این وصف، مسئله زنان در ایران عمیقا از ضعف تئوریک رنج می‌برد. عمده تلاش فعالان زن متوجه رفع پیامدهای ناشی از مسائل زنان است با مختصر پیش‌فرض نظری که معمولا از تئوری‌های فمینیستی غربی وام گرفته شده است. این سرمایه اگر چه بدون تردید حجم عظیمی از تجربیات و تلاش‌های عملی و نظری زنان غربی را در اختیار ما قرار می‌دهد، اما حقیقتا نسبت به زن‌های جهان سومی و مسائلشان نابینا است، حتی تلاش‌های نظری معاصرِ زنان در حوزه فمینیسم جهان سوم هم از مرحله شعار فراتر نرفته و در حد نقدهای محکم اما بدون پیشنهاد هر گونه جایگزینی باقی مانده است. طبیعی است که اقدام به طرح نظر در حوزه زنان، بدون داشتن پشتوانه‌های فکری کافی کار بسیار دشواری است. نظریه‌ها به سادگی تولید نمی‌شود، همچنین نیاز به تلاش برای یافتن نگاهی داخلی‌تر به معنای بی‌نیازی از به‌کارگیری میراث دو قرن مبارزات زنان غربی نیست، اما پیش از آن ما نیازمند کشف مساله و شرح آن برای خودمان هستیم. مسائلی که زنان به عنوان زن با آن درگیر هستند و مسائل منطقه‌ای و قومی زنان مختلف، اگر چه مستقیما با یکدیگر در ارتباط هستند و مشترکات فراوانی دارند؛ اما از زمین‌های ناهمگون ریشه گرفته‌اند و میوه‌های متفاوتی به بار آورده‌اند.

نگاهی گذرا به مجموعه اقدامات و تولیدات فمینیستی در ایران امروز و ناکامی آن در میان توده زنان ایرانی، به رغم سابقه طولانی؛ این نکته را پر رنگ‌تر به رخ می‌کشد که جریان فمینیستی داخلی قادر به برقراری ارتباط با بدنه زنان ایرانی، جلب اعتمادشان و همراه کردن آنها با خود نشده است. این عملکرد بد می‌تواند حاصل ضعف‌های فراوان مادی و معنوی در میان کسان و گروه‌هایی باشد که نام فمینیست بر خود نهاده‌اند یا دغدغه‌های زنانه‌نگر دارند. به نظر می‌رسد ضعف ما در گوش فرا دادن به مسائل زنانمان، ناتوانی از نزدیک شدن به زنان ایرانی و کشف مسائلشان و برسی یک کاسه تمام بازنمودهای رنج زنانه، تحت مقوله‌هایی که فمینیسم غربی در اختیارمان گذاشته است، باعث شده که همچنان در حد دنباله‌رو شعارهای فمینیسم غربی باقی مانده و از نفوذ به ذهن و زندگی زن ایرانی باز بمانیم.

از آغاز تا کنون شکاف عمیقی میان زنان موسوم به فمینیست در ایران و بدنه زنان ایرانی وجود داشته که کمابیش برجای خود باقیست. تلاش‌های متمادی زنان فرهیخته و روشنفکر ایرانی برای بسط شعارهای برابری‌خواهانه در لایه‌های مختلف اجتماع همچنان نا موفق باقی مانده است. شاید گام نخست در یافتن مسائل خاص زنان ایرانی است که اگر چه بی‌ربط به مسائل خواهرانشان در سراسر دنیا نیست؛ اما مختصات خاص خودش را دارد. متاسفانه گاهی حامیان حقوق زنان در ایران به جای تلاش برای نقب زدن به عمیق مسائل زنان ایرانی اقدام به مساله‌تراشی برای آنها، در سایه مسائل کلان مطرح در میان نظریاتِ غربیِ زنانه‌نگر (که شاید تا حدی تحت تاثیر آموزش غربی آنان مسائل خود آنها را نیز پرداخته باشد) می‌کنند و پس از آن با فریاد وا اسفاه در تلاش برای احقاق این حقوق پایمال شده بر می‌آیند.

به نظر می‌رسد تا زمانی که یک همت جدی برای کشف و بازیابی مسائل منطقه‌ای ما، ابزارها و راه‌های نفوذ در لایه‌های مختلف زنان ایرانی، با همه پراکندگی قومی و جغرافیایی‌شان، و تشخیص دغدغه‌ها به جای تحقیر آنها، وجود نداشته باشد این جریان پایگاه محکمی درمیان زنان نخواهد یافت و همچنان محکوم به شکست، تمسخر و در حاشیه ماندن است. فمینیست‌های ما نیاز دارند که درکنار دل سپردن به ندای آزادی‌بخش زنان به زمزمه‌های آرام، تحقیر شده و سرکوب شده زنان از طبقات و اقشار مختلف اجتماعی هم گوش پسپرند تا در فرمول‌بندی منطقه‌ای «مسائل» کامیاب باشند. دانستن تئوری‌های غربی گرچه لازم است؛ اما به هیچ روی کافی نیست. فمینیست‌های ما نیاز دارند که خود شخصا و نه از پشت منظریاب تئوری‌های «آنها» درباره «ما»، به سراغ منابع دسته اول که همان زنان در لایه‌ها و طبقات مختلف جامعه هستند، بروند. باورهایشان را بشنوند و به جای طرد و تحقیر و رد آنها در سایه آموخته‌هایشان، تلاش کنند تا نخست مسئله زن ایرانی را فرمول‌بندی کنند، از آنها بیاموزند و سپس با توجه به باورها و نهادهای تاثیرگذار بر زنان تلاش کنند تا تغییر را نه فقط از کانال قوانین که از خود، و از پشت نگاه‌های زن و مرد ایرانی آغاز کنند.

 
Tehran Review
کلیدواژه ها: , , , , , , | Print | نشر مطلب Print | نشر مطلب


What do you think | نظر شما چیست؟

عضویت در خبرنامه تهران ریویو

نشانی ایمیل

Search
Most Viewed
Last articles
Tags
  • RSS iran – Google News

  • video
    کوچ بنفشه‌ها

    تهران‌ریویو مجله‌ای اینترنتی، چند رسانه‌ای و غیر انتفاعی است. هدف ما به سادگی، افزایش سطح گفتمان عمومی در مورد ایده‌ها، آرمان‌ها و وقایع جهان امروز است. این مشارکت و نوشته‌های شما مخاطبان است که کار چند رسانه‌ای ما را گسترش داده و به آن غنا و طراوت می‌بخشد. رایگان بودن این مجله اینترنتی به ما اجازه می‌دهد تا در گستره بیشتری اهداف خود را پیگیری کرده و تاثیرگذار باشیم. مهم‌تر از همه اینکه سردبیران و دست‌اندرکاران تهران‌ریویو به دور از حب و بغض‌های رایج و با نگاهی بی‌طرفانه سعی دارند به مسایل روز جهان نگاه کرده و بر روی ایده‌های ارزشمند انگشت بگذارند. تهران ریویو برای ادامه فعالیت و نشر مقالات نیازمند یاری و کمک مالی شماست.