چندی پیش شروین نکویی (سردبیر TR) با تونی جات، مورخ نام‌دار بریتانیایی مقیم نیویورک، درباره‌ی جنبش سبز و بحران جاری در ایران دیدار و گفت‌وگو کرد. جات برخی از اندیشه‌ها و دریافت‌هایش پس از آن بحث‌های طولانی را در قالب یک نامه به نکویی نوشته که متن نامه در زیر آمده است. پرسش این است که حکومت ایران را با کدام‌یک از حکومت‌های حاکم بر یک کشور در قرن بیستم می‌شود مقایسه کرد و امروز ناراضیان ایرانی چه درس‌های تاریخی را باید پیش چشم آورند و از آنها پند و یا عبرت گیرند.

شروین عزیز،
گفت‌وگوهایمان درباره‌ی ایران، خاطرم را قدری پریشان کرد؛ چرا که هرچه با وضع ایران آشناتر می‌شوم، ترسم از احتمال سازش غرب با بخش “کم‌تر اسلامی” نظام اقتدارگرای حاکم بر ایران بیشتر می‌شود. با توجه به مخمصه‌ای که در افغانستان و پاکستان دامنگیر باراک اوباما است (مخمصه می‌گویم چون گفتن حقیقتِ ماجرا یا تغییر استراتژی برایش هزینه‌های سیاسی داخلی سنگینی در بر دارد)، واضح است که حکومتی همراه و بی دردسر در ایران باید خوشایند واشنگتن باشد و از آن استقبال کند. فکر می‌کنم تهران هم چندان بی‌رغبت نیست که چنین پیامی دریافت کند.

نمونه‌ها و کشورهای نسبتاً مشابه کم نیستند. اروپای شرقی نمونه‌ی جالب توجهی است. در آنجا اپوزیسیون داخلی که مخالف دیکتاتوری کمونیست و سرکوب بود، دست کم تا سال 1968، به اصول ایدئولوژیک رژیم وفادار بود و تازه رژیم را به خیانت به آرمان‌های خودش متهم می‌کرد. به این ترتیب، هم نیروهای “سطح خیابان” (که البته کمیاب بودند) و هم روشنفکران، تا حدی در دام تمایل‌شان به “کارآمد ساختن” کمونیسم گرفتار بودند.

از 68 به بعد تا 1989، مردان و زنان جوان روش جدیدی را در پیش گرفتند: آنها متوجه شدند که قادر نیستند با رویارویی مستقیم، حکومت را ساقط کنند و به آرمان‌های نظام حاکم هم باور نداشتند؛ بدین ترتیب، بنا را گذاشتند بر اندیشیدن به راه و روشی تازه که می‌توان آن را “استراتژی انگار نه انگار” خواند. آنان می‌توانستند به گونه‌ای زندگی کنند که انگار باید موقعیت حقیقی و حقوقی و آموزه‌های نظام حاکم را جدی بگیرند و واقعیت موجود را بپذیرند. استدلال‌شان هم این بود که به این شکل، دست کم احساس آزادی بیشتری خواهند کرد؛ اما در عین حال، حقیق آشکار خواهد شد و مردم عادی خواهند فهمید که وضع دیگر به این ترتیب نمی‌تواند پیش برود.

درک این که وضع موجود دیگر نمی‌تواند دوام بیاورد، مهم است. ممکن است در عالم ذهن و نظر دوام داشته باشد (بسیاری از جوانان این گونه فکر می‌کردند و حرف می‌زدند)، اما نظام کمونیستی نمی‌توانست تا ابد با اتکا به وام‌های خارجی و تانک‌های روسی دوام بیاورد و چند دانشجو و نویسنده و نمایشنامه‌نویس را نادیده بگیرد که “در حقیقت” زندگی می‌کردند. در اواخر دهه‌ی 1980 بیشتر مردمی که در اروپای شرقی زندگی می‌کردند، بدبین و بی‌تفاوت و غیرسیاسی شده بودند. آنها وانمود می‌کردند که طرفدار ذهن و زبان و قلم و قدم نظام حکومتی‌اند؛ اما در عمل و واقع امر او را به خود واگذاشته بودند. نظام هم به نوبه‌ی خود، حتا زمانی که خود رهبران هم اعتقادات‌شان را از دست داده و وانهاده بودند، وانمود می‌کرد که باور دارد مردم به او و نظراتش ایمان دارند.

عاملی که کل ماجرا را بر هم زد، گورباچف بود. امپریالیست خارجی (که البته در مورد ایران مصداق ندارد) چندان تاثیرگذار نبود؛ بلکه آنچه احتمالاً تأثیر داشت این تصمیم آگاهانه‌ی گورباچف بود که دیگر از تانک استفاده نکند. اگر او تصمیمی عکس این تصمیم می‌گرفت، می‌توانست قدرت را همچنان در قبضه‌ی خود نگاه دارد و نظام‌های کمونیستی می‌توانستند مدت بیشتری در اروپای شرقی دوام بیاورند. پس خطر نیروی سرکوب محض را نباید دست کم گرفت. حتا در عصر تلفن‌های همراه و اینترنت، عاملی جز کشورهای قدرتمند نمی‌تواند یاری‌گر باشد و نخواهد بود. به یاد داشته باش که حتا رژیم‌های کمونیستی، مثلاً در بوداپست (1956)، پراگ (1968)، ورشو (1981) و پکن (1989) همه چشم به دهان واشنگتن دوخته بودند و وقتی که دیدند صدایش درآمد، آرام عقب نشستند. نگرانم که اتفاق مشابهی در تهران رخ بدهد.

غرور ملی جریحه‌دار شده‌ی جوانان ایرانی  ممکن است موجب برآمدن گونه‌ای حکومت دموکراتیک چپِ ملی ـ اسلامی شود که غرب درک کاملاً نادرستی از آن داشته باشد

نمونه‌ی شبیه‌تر ترکیه است؛ زیرا ملغمه‌ی مدرنیته‌ی پیچیده‌ی شهری، عقب‌ماندگی روستایی و تعهدات و تعصبات مذهبی در ترکیه، یادآور برخی جنبه‌های تاریخی ایران است. در ترکیه هنوز که هنوز است نظامیان خود را در برابر دو دسته از دشمنان، که یکی تحجر اسلامی است و دیگری تلاش دموکراتیک چپ‌ها؛ “پاسداران” جمهوریت آتاتورک می‌دانند. از 1920 تاکنون، تقریباً در نیم دوجین از موقعیت‌ها؛ سرهنگ‌ها و دیگران قدرت را مدتی به دست گرفته‌اند و در”بازآفرینی” الگوی آتاتورکی موفق بودند و تا حدی هم از حمایت مردم برخوردار. ارتش، با القای اینکه شریعت و اَعمال اسلامی و هر گونه وابستگی و رابطه‌ی جهانی به این یا آن طریق “ضدترکی” است، موفق شد تا این پندار واهی را ایجاد کند که تنها ارتش است که نماینده‌ی هویّت ملی و مدرنیته در ترکیه است. البته این وضع اکنون تغییر کرده چون اتحادیه‌ی اروپا شرط عضویت ترکیه در این اتحادیه را منوط به رعایت رشته‌ای از الزامات و ضروریات عرفی و مدنی کرده که نتیجه‌اش این بوده که هم اسلام‌گرایان و هم ارتش احساس می‌کنند اتحادیه‌ی اروپا در واقع دست رد بر سینه‌شان گذاشته و لذا نگاهشان به جاهایی دیگر معطوف شده است.

نمی‌دانم از حرف‌های من چه نتیجه‌ای می‌گیری؛ اما روشن است که غرور ملی جریحه‌دار شده‌ی جوانان ایرانی (این حس که هم زمامداران کشورشان و هم جهان خارج، آنها و میهنشان را خوار و کوچک شمرده و تحقیرشان کرده‌اند) ممکن است موجب برآمدن گونه‌ای حکومت دموکراتیک چپِ ملی ـ اسلامی شود که غرب درک کاملاً نادرستی از آن داشته باشد و ترجیح دهد که به جای آن با “مردمی از خودمان” طرف باشد.

واشنگتن سخت به کسانی نیاز دارد که جداً این نکته را به او گوشزد کنند که این تفکر ممکن است منجر به چه اشتباهات بزرگی شود. حتی طبع نخبگان آزادی‌خواه دست‌اندرکار سیاست خارجی آمریکا همواره پیروی و تبعیت از استراتژی سنتی دهه‌های پیشین بوده است؛ البته با تغییر شگردها و لحن گفتار و تطبیق دادن آن با موقعیت تازه. هرچه پیرتر می‌شوم ارادتم به یک نظریه‌پرداز “ژئوپولیتیک” زمان جوانی‌ام بیشتر می‌شود که همواره می‌گفت اگر می‌خواهید بفهمید که قدرت‌های بزرگ چه خواهند کرد، بهترین کار این است که از خود بپرسید: 1) موقعیت ژئوپولیتیک‌شان چیست؟ 2) منفعت پایدارشان کدام است؟ و 3) در آخرین مورد مشابه چه تدبیری کردند و چه راهی رفتند؟ این پرسش‌ها همچنان به قوت خود باقی‌اند.

آخرین نکته اینکه ایران در میان مدت و بلند مدت، متحد طبیعی و دوستی جذاب برای بسیاری از کشورها مثل آمریکا، روسیه و اسراییل است؛ بله تعجب نکنید، زیرا ‌اسرائیلی‌ها در این گونه موارد آن قدر بی‌بند و بار و بی‌قید هستند که با هر کسی که قول بدهد دشمن دشمنانشان باشد، هم‌بستر می‌شوند، و همچنین ترکیه که این روزها در پی یافتن دوستان میانه‌رو در آسیای میانه است. چیزی که منطق همه‌ی این معادلات را به هم می‌زند، میل ایرانیان به آزادی و استقرار دولتی قانونی است و البته، هراس و وسواس غرب نسبت به تروریسم پس از 11 سپتامبر و حتی پس از دوره‌ی بوش، خواه این هراس و وسواس واقعی باشد یا خیالی. تصور اینکه کسانی که چنین نگرانی دارند، نزاع‌های تند در خیابان‌های تهران را بالقوه عاملی برای دامن زدن به تروریسم قلمداد کنند، چندان دور از ذهن نیست.

دیگر آنکه ناراضیان ایرانی هم تا حدی همانند فلسطینی‌ها، تنها نباید از خود بپرسند که چه چیز درست و عادلانه است؛ بلکه باید بدانند که کدام راه عملی است و چگونه می‌توان به آن رسید و با چه کسانی باید راه به منزل مقصود برد. هر حرکت انقلابی که از این پرسش‌ها غفلت ورزد (می‌توانم مثال‌های متعدد و متأسف‌کننده‌ای را ذکر کنم) با این خطر مواجه خواهد بود که به حاشیه‌ی دایره‌ی کشورهایی که به ظاهر آرمان‌های مشترکی با او دارند، رانده شود.
باز هم درباره‌ی آینده‌ی کشورت با هم تبادل نظر خواهیم کرد.

با بهترین آرزوها،
تونی