Home

تاراج بزرگ کتاب

28 Jul 2014

■ مهزاد الیاسی

6313_142532155920454_41856175_nقرار بود یک اسرائیلی سر به راه باشد و درباره‌ی تاریخی که در مدرسه آموخته بود چون و چرا نکند. قرار بود مثل هزاران اسرائیلی دیگر تکرار کند که فلسطینی‌ها در سال ۱۹۴۸ توسط یهودی‌ها از سرزمین‌شان رانده نشدند؛ بلکه به دستور رهبران‌شان آنجا را ترک کردند تا چندی بعد ظفرمندانه بازگردند و تک تک قوم یهود را در دریا غرق کنند. کسی نمی‌توانست پیش‌بینی کند پسربچه‌ای هلندی که در پنج سالگی به همراه خانواده‌اش رومانی را به مقصد اسرائیل ترک کرد، بعدها به تاریخ منطقه نقب بزند، روایت صهیونیسم از آن را زیر سوال ببرد، فیلم‌های مستند متعدد بسازد و تبدیل به موی دماغ مقامات اسرائیلی شود؛ به طوری که اوزی لاندو، یکی از وزیران دولت وقت، درباره‌اش بگوید: آتش‌بیار معرکه‌ی احساسات ضدیهودی!

بنی برونر، فیلمساز هلندی ـ اسرائیلی امسال ۵۹ ساله شد. خانواده‌ی او یکی از حامیان فعال داوید بن گوریون، اولین نخست‌وزیر اسرائیل، بودند و زندگی او مثل هر خاورمیانه‌ای دیگر، آمیخته با سیاست بود. یکی از اولین خاطراتی که به یاد می‌آورد عربده‌های پدر و عمویش بر سر همدیگر به خاطر اختلافات سیاسی بود. مادرش دوست داشت بنی حقوق بخواند اما او چون نمی‌توانست یکجا بند شود، در دانشگاه تل‌آویو فیلم‌سازی خواند تا بتواند مسافرت کند و دنیا را ببیند. برونر حتی در جنگ ۱۹۷۳ با سوریه و مصر، در ارتش اسرائیل خدمت کرد و همان‌جا بود که اولین جرقه‌های شک و تردید در ذهنش پدید آمد. «به تدریج فهمیدم بیشتر آنچه ما در مدرسه به عنوان تاریخ می‌خوانیم در حقیقت ساختگی و روایت صهیونسیم بوده است، آن‌ها تنها افسانه‌هایی بودند برای ساختن یک ملت!»

وقتی در سال ۱۹۹۷ فیلم مستندش به نام روز نکبت را درباره‌ی اخراج فلسطینی‌ها و تشکیل اسرائیل ساخت و به طور رسمی اعلام کرد در این بی‌عدالتی همواره جانب فلسطینی‌ها را خواهد گرفت، خانواده‌اش فهمیدند که پسرشان از راه و رسم صهیونیسم برگشته و بازگشتی در کار نیست. اما بعد در نهایت همه به این نتیجه رسیدند بهترین راه برای حفظ صلح و صفا در خانواده این است که دیگر باهم درباره سیاست صحبت نکنند. هرچند این برای برونر چندان آسان نبود: «خیلی سخت است وقتی مادر هشتاد و پنج ساله‌ام نچ‌نچ‌کنان می‌گوید: تصور کن!‌ چقدر وحشتناک است زندگی برای کسانی که در سدروت ــ شهری در نزدیکی غزه که هدف راکت‌های حماس است ــ ساکن‌اند و من نگویم عین همین را تصور کن برای کسانی که در غزه زندگی می‌کنند.»

برونر از سال ۱۹۸۶ در هلند ساکن است، اما سالی دو سه بار به خاورمیانه باز می‌گردد تا درباره‌ی سرزمین خاستگاهش فیلم بسازد. بعد از ساخت چند فیلم مستند درباره‌‌ی دیوار حائل اسرائیل- فلسطین، این یک رویا نیست (۲۰۰۲) درباره‌ی ظهور اسرائیل و مستند حالت تعلیق (۲۰۰۹)، آخرین فیلم بنی برونر مستندی است به نام سرقت بزرگ کتاب (۲۰۱۲)، درباره‌ی تاراج هدفمند کتاب‌ها و آثار فرهنگی فلسطینی توسط نیروهای اسرائیلی در سال ۱۹۴۸.

در جنگ، از دست دادن «چیزها» در برابر تباهی جان‌ها رنگ می‌بازد؛ اما اگر سرقت مهندسی‌شده‌ی ۷۰ هزار جلد کتاب، روزنامه و نسخه‌ی خطی، نابودی فرهنگ و ادبیات یک ملت را نشانه بگیرد چطور؟

بسیاری از فلسطینیانی که در سال ۱۹۴۸ خانه‌های خود را ترک کردند، می‌دانستند نیروهای اسرائیلی دست به غارت اموال‌شان خواهند زد، اما چیزی که تصورش را نمی‌کردند سرقت برنامه‌ریزی‌شده آثار فرهنگی فلسطینیان بود. بین سال‌های ۱۹۴۸ تا ۱۹۴۹ سی هزار جلد کتاب، نسخه‌ی خطی و روزنامه از بیت‌المقدس غربی و چهل هزار جلد کتاب از مناطق شهری مانند یافا، حیفا و ناصره به غارت رفت. بسیاری از این کتاب‌ها را هنوز هم می‌توان در مجموعه ملی اسرائیل با حروف AP به معنی «اموال رهاشده» یافت؛ آن هم در حالی که پروپاگاندای دولت اسرائیل و صیهونیست‌ها طی این سال‌ها همواره فلسطینی‌ها را «مردمانی بیفرهنگ» خوانده است. اما مشاهده‌ی یک جنبش فرهنگی پویای  فلسطینی، شامل کافه‌های ادبی، سینما و تاتر، لابه‌لای این اسناد و کتاب‌ها کار چندان مشکلی نیست؛ یعنی فرهنگ و هنری فراتر از منجوق‌دوزی محلی و رقص سنتی عربی. بی‌راه نیست اگر گفته شود هنر و ادبیات فلسطین در این غارت انبوه از دست رفت، اما هرگز کسی برای آن عزاداری نکرد.

برونر وقتی دو سال و نیم پیش مشغول ساخت مستند دیگری در منطقه بود، خیلی تصادفی به مقاله‌ای از گیش امیت، دانشجوی دکترای اسرائیلی، برخورد. مقاله شرح واقعه‌ی سرقتِ سازماندهی‌شده‌ی کتاب‌های فلسطینیان در سال ۱۹۴۸ بود. برونر با خواندن مطلب بلافاصله یکه خورد؛ چون تا آن زمان تصور می‌کرد همه‌چیز را درباره‌ی روز نکبت و وقایع سال ۱۹۴۸ می‌داند و دیگر چیزی نمی‌تواند او را شگفت‌زده کند. اما فهمید نکبت تنها ماجرای آوارگی هفتصد و پنجاه هزار نفر از مردم فلسطین و تخریب روستاها و خانه‌هایشان نیست. این دوره از تاریخ دوره‌ی نابودیِ یک فرهنگ و جریانات هنری یک ملت هم بوده است. همان‌جا بود که برونر تصمیم گرفت درباره‌ی این اتفاق فیلم بسازد.

پیدا کردن فلسطینیان شاهد این اتفاق و صحبت با آن‌ها کار چندان آسانی نبود. تا آن موقع فیلم‌های زیادی درباره‌ی آوارگی و موقعیت کنونی ملت فلسطین ساخته شده بود، اما کسی به مسأله‌ی تخریب فرهنگی سال ۱۹۴۸ نپرداخته بود. برونر سعی کرد با روشنفکران فلسطینی آن زمان صحبت کند. یکی از آن‌ها به او گفت: «بعد از آن سال دیگر روزنامه، نشریات ادبی، تاتر و سینما وجود نداشت. همه چیز عین یک برهوت فرهنگی شده بود!»

مسلم است که موضوع غارت کتاب‌ها، تصویر خوبی از اسرائیلی‌ها، در طول کشمکش‌های سال ۱۹۴۸ ارائه نمی‌کند. به خاطر همین، وقتی برونر سعی کرد برای تکمیل اطلاعات فیلم، با دو نفر از اسرائیلی‌هایی که در فهرست‌نویسی کتاب‌ها نقش داشته‌اند صحبت کند، هر دوی آن‌ها که حالا دیگر اساتید بازنشسته‌ی دانشگاه عبری اورشلیم هستند حاضر نشدند با برونر دیدار، مصاحبه یا حتی صحبت کنند. «اما ایرادی ندارد، موضع آن‌ها روشن است. اسنادی که تا به حال پیدا شده‌اند به ما حقایق را می‌گویند.»

در جواب ادعای اسرائیلی‌ها که می‌گویند جمع‌آوری کتاب‌ها در ۱۹۴۸ در واقع یک عملیات فرهنگی برای نجاتِ کتاب‌ها بوده، برونر می‌گوید: «خوب است از خودمان بپرسیم: این کتاب‌ها به چه کسانی تعلق داشتند؟ آیا کتاب‌های ما هستند؟ آیا کتاب‌ها را نگه داشته‌ایم تا به صاحبان واقعی‌شان بازگردانیم؟ ظاهراً با گذشت زمان، آن‌ها را کتاب‌های «ما» و میراث فرهنگی «ما» می‌دانیم.»

پیش از این، غاده کرمی فعال سیاسی فلسطینی که خانواده‌اش مجموعه کتاب‌هایشان را در سال ۱۹۴۸ رها کرده بودند، خواستار ایجاد یک جنبش فرهنگی شده بود در ابعاد جنبش یهودیان برای بازپس‌گیری آثار هنری به‌ سرقت‌ رفته‌‌شان طی دوران نازی‌ها. برونر هم معتقد است باید چنین جنبشی شکل بگیرد و مهم‌تر این است که درباره‌‌ی این واقعه حرف زده شود. او اولین قدم را باز‌پس‌گیری شش هزار جلد کتاب نشانه‌گذاری‌شده به عنوان «اموال رهاشده» می‌داند.

«من پس دادن کتاب‌ها را بیشتر نمادین می‌بینم. ممکن است کتاب‌ها نتوانند تغییری ایجاد کنند. اما بازپس‌گیری‌شان انگیزه‌ای خواهد شد برای فلسطینیان تا برای بازسازی روح آن زمان تلاش کنند.»

منبع: سرخ و سیاه

 
Tehran Review
| Print | نشر مطلب Print | نشر مطلب


What do you think | نظر شما چیست؟

عضویت در خبرنامه تهران ریویو

نشانی ایمیل

Search
Most Viewed
Last articles
Tags
  • RSS iran – Google News

  • video
    کوچ بنفشه‌ها

    تهران‌ریویو مجله‌ای اینترنتی، چند رسانه‌ای و غیر انتفاعی است. هدف ما به سادگی، افزایش سطح گفتمان عمومی در مورد ایده‌ها، آرمان‌ها و وقایع جهان امروز است. این مشارکت و نوشته‌های شما مخاطبان است که کار چند رسانه‌ای ما را گسترش داده و به آن غنا و طراوت می‌بخشد. رایگان بودن این مجله اینترنتی به ما اجازه می‌دهد تا در گستره بیشتری اهداف خود را پیگیری کرده و تاثیرگذار باشیم. مهم‌تر از همه اینکه سردبیران و دست‌اندرکاران تهران‌ریویو به دور از حب و بغض‌های رایج و با نگاهی بی‌طرفانه سعی دارند به مسایل روز جهان نگاه کرده و بر روی ایده‌های ارزشمند انگشت بگذارند. تهران ریویو برای ادامه فعالیت و نشر مقالات نیازمند یاری و کمک مالی شماست.